Shi jinping xitayning tashqiy teshwiqat mashinilirining kargha kelmigenlikidin narazi bolghan

Xitayning chet ellerdiki qanche milyonlighan dölet teshwiqatchiliri xitay hökümiti salghan mebleghqe layiq ish qilalmighan.

31-May küni xitay kompartiyesi merkizi komitéti siyasiy byurosi mexsus xitayning xelq’araliq teshwiqat qurulushi iqtidarini hessilep kücheytish toghrisida 30-nöwetlik “Kolléktip yighin” ötküzgen. Yighinda shi jinping söz qilip, özlirining tashqiy teshwiqat qurulmisining xitayning uniwérsal dölet küchige we xelq’aradiki ornigha layiq bolghan “Xelq’araliq til quwwitige mas” iqtidargha ige bolushini telep qilghan. Yighin’gha fuden uniwérsitétining proféssori jang wéywiy pikir bergüchi süpitide teklip qilin’ghan.

“Fransiye awazi” radiyosining 2-iyun bu xususta élan qilghan “Shi jinping büyük tashqiy teshwiqat sistémisining xitayche qayil qilish iqtidarini östürmigenlikidin narazi boldi” namliq xewiri mundaq jümle bilen bashlan’ghan: “Xitay kommunistik partiyesining bash sékritari shi jinping düshenbe küni xitayning chet eldiki teshwiqat sistémisigha alahide nutuq sözlep, ulardin ‘yaxshi teleppuzni igilesh’ ni, ‘kemter, yéqimliq bolush’ ni, ‘jama’et pikri kürishining istratégiyesi we sen’itini yaxshi bilish’ ni, ‘xitayche qayil qilish küchini östürüshni’ telep qildi. Analizchilar ‘shi jinping chet eldiki büyük tashqiy teshwiqat sistémisining teshwiqatlirini yaxshi élip baralmighanliqidin, déplomatlirining déplomatik wezipilirini yaxshi orundiyalmighanliqidin, ularning xitayning ornini östürüsh tügül, eksiche qutratquluq apitige seweb bolghanliqidin narazi boldi, ‘ dep körsetti.”

Xewerde bayan qilinishiche, xitay hakimiyiti 2009-yilidin bashlapla tashqiy teshwiqat sistémisi üchün yiligha bir qanche 10 milyard dollardin meblegh sélip kelgen bolup, netije itibari bilen kütken arzuliri emelge ashmighan. Jang wéywiy yighinda mundaq dégen: “Tashqiy teshwiqatning ünümi yaxshi bolmidi, hetta zor kölemlik teshwiqat sistémisigha tewe köp xilliqmu emelge ashmidi. Tashqiy teshwiqat üchün salghan mebleghqe layiq ish bolmayla qalmastin, tashqiy teshwiqatning netijisi kishini xijil qilidighan derijige yetti. Xelq’arada junggoni tenqidlesh bésiqmayla qalmay, belki yil boyi eyiblesh, mesxire qilishlar késel kebi dawamlashti. Tashqiy teshwiqatlarning junggoning xelq’arada bash kötürüshige yardimi tegmigenni tilgha almayla qoyayli, xelq’ara jem’iyetning junggogha bolghan tonushini östürüsh we ilgiri sürüshmu qana’etlinerlik emes.”

Xewerde tilgha élinishiche, jang wéywiy shi jiping bilen pikir ortaqliqigha ige bolup, u amérikani eyibleydighan, gherbni tillaydighan, héchnimige qarimay xitayning özige bolghan ishenchisini yükseldürüshni terghip qilidighan adem iken. U nutuqlirida “Shangxey, béyjing, daliyen’ge sélishturghanda, nyu-york 3-dunyagha oxshaydu”, “Junggoda ezeldin iqtisadiy kirizis yüz bermeydu, amérikaning iqtisadiy kirizisige junggo yardem qildi, emdi junggoni izdimeslikinglarni ümid qilimiz”, “Yaxshi yéri, bizning junggoning rehberliri ‘medeniyet inqilabi’ ning qalaymiqanchiliqlirini bashtin köchürgen tejirbige ige, biz lükcheklerge qandaq taqabil turushni bilimiz” dégendek amérikani haqaretleydighan, mesxire qilidighan sözlerni sözlep, kishilerning nezeridin chüshken biri iken.

Yighinda Uyghurlar mesilisi, korona wirusi mesilisining xitayning obrazini sundurushta oynighan roli tilgha élinmighan. Gérmaniyediki d u q tetqiqat merkizining mudiri enwer ehmet ependining qarishiche, xitayning teshwiqatta meghlubiyetke uchrishigha seweb bolghan amillar xitayning saxtikarliqidin bashqa yene jaza lagérliri mesilisi, xongkong mesilisi, korona wirusi mesilisi, tengsiz iqtisadiy hemkarliq mesilisi qatarliq köp sahelerge tutushidiken.

“Shi jinping büyük tashqiy teshwiqat sistémisining xitayche qayil qilish iqtidarini östürmigenlikidin narazi boldi” namliq xewerde tekitlishiche, bu qétimqi yighinning muhim mezmunlirini xitayning zuwani bolghan shinxu’a agéntliqi tarqatqan. Uningdiki pikirlerge asaslan’ghanda, xitay kommunistik partiyesining rehberliri xitayning xelq’aradiki obrazida mesile barliqini éniq étirap qilghan. Shi jinpingning sözliri bolsa xitayning tashqiy teshwiqatining ünümsiz bolghanliqini, xitay déplomatlirining ‘tenha böre herikiti’ ning selbiy tesirler yaratqanliqini, “Ishenchilik, söyümlük we hörmetlik junggo obrazini berpa qilish” arzusining sugha chilashqanliqini körsitip béridiken.

Shi jinpingning bu qétimqi yighinda qilghan sözliri xitayning chet eldiki barliq teshwiqat sistémisigha, hökümetning mexsus teshwiqat organlirigha, kongzi inistitutlirigha, elchixana we konsulxanilirigha, chet eldiki ish béjirish organlirigha qaritilghan iken. Xewerde ipade qilishiche, yéqinqi mezgillerdin buyan xitay déplomatlirining heddidin éship, xelq’arada omumlashqan déplomatik nazaketlerdin halqip xitayni tenqidligüchi chet elliklerni eyibleshte qollan’ghan qopal ibarilirimu xitayning obrazini zidileshte zor rol oynighan.

D u q ning re’is wekili, “Sherqiy türkistan ölimalar birliki” ning mu’awin re’isi turghunjan alawudun ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning obrazining sunushigha we teshwiqatta meghlup bolishigha uning adaletsiz siyasitining seweb bolghanliqini tilgha aldi.

Xewerde tekitlinishiche, shi jinpingning bu qétimqi yighinda küchep teshebbus qilghini “Partiye we döletning izzet-hörmitini qoghdash” tin ibaret bolup, uning chet eldiki déplomatliri partiye we döletke bolghan sadaqitini ipadilep emilini östürüsh meqsitide xelq’ara déplomatiye saheside ish-heriket, gep-sözlerde heddidin ashuruwetken. Buning yaman tesiri xitayning obrazigha téximu ilgiriligen halda dagh sürtken.



Categories: Xewerler

%d bloggers like this: